Kim był Kornel Filipowicz?

Kornel Filipowicz – jeden z największych prozaików polskich, mistrz małej formy narracyjnej – jeszcze do niedawna należał do grona autorów mało znanych współczesnemu czytelnikowi. Nazwisko to pojawiało się najczęściej w kontekście reminiscencji Wisławy Szymborskiej, która wraz synami Filipowicza – Aleksandrem i Marcinem oraz gronem badaczy i zaprzyjaźnionych literatów dbała o popularyzowanie jego twórczości. Dzięki ich wieloletnim staraniom na rynku wydawniczym pojawiły się ostatnio wznowienia opowiadań Filipowicza, tomy wspomnieniowe, a także analizy krytyczno-literackie1.

Wisława Szymborska i Kornel Filipowicz, Kraków 1989

Wisława Szymborska i Kornel Filipowicz, Kraków 1989

W czasach świetności tej prozy, przypadających mniej więcej na lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte ubiegłego stulecia, pisarz współpracował między innymi z braćmi Stanisławem i Tadeuszem Różewiczami przy realizacjach filmowych jako scenarzysta i członek nieoficjalnej grupy „Miczura-Film”2.

K. i S. Rózewicz

Kornel Filipowicz i Stanisław Różewicz

Życie Kornela Filipowicza wiązało się ściśle z trzema miejscami: Tarnopolem – gdzie pisarz się urodził 27 października 1913 roku, Cieszynem – wyemigrował tam jako mały chłopiec z matką, babką i ojcem, który powrócił do rodziny po zakończeniu I wojny światowej – oraz z Krakowem – gdzie spędził swoją dorosłość, tam też zmarł 28 lutego w roku 1990. Duży wpływ na jego życie i twórczość miały także dwa inne miejsca – Gross-Rosen i Oranienburg3.

Miejsca Filipowicza

Miejsca Filipowicza

Miasteczko w południowej Polsce, do którego przybyli Filipowiczowie z kilkuletnim synem, było zupełnie inne niż Tarnopol czy kresowe osady. To była radykalna zmiana środowiska, kręgu kulturowego i dialektowego. Prozaik w następujący sposób opisywał tamten czas:

Cieszyn mojego dzieciństwa i młodości – przeżyłem w nim te najlepsze, jakie się ma w życiu 10 lat, między 9-18 rokiem – był uroczą, spokojna sielanką w porównaniu – z huczącym wojną i pożogą, pełnym kontrastów społecznych i narodowościowych – wschodem dawnej Polski, skąd pochodziłem4.

Mieszkając w Cieszynie, Filipowicz nawiązał wiele przyjaźni. Jedną z najbardziej znamiennych, mających wpływ na rozwój intelektualny przyszłego pisarza, była znajomość z Julianem Przybosiem – wychowawcą tamtejszego gimnazjum. Na lekcjach języka polskiego, na które uczęszczał Filipowicz, poeta Awangardy Krakowskiej zapoznawał uczniów z zagranicznymi czasopismami, omawiał bieżące wydarzenia literackie i artystyczne. Echa tej przyjaźni odnajdziemy w utworach Filipowicza (np. w opowiadaniu Krajobraz doskonały z t. Śmierć mojego antagonisty), jak również w jego tekstach wspomnieniowych.

Przyboś – jakby zakładając, że natura jest wcześniejsza, starsza niż człowiek niż człowiek – nadał krajobrazowi bardzo wysoką rangę – pisał Filipowicz. Uzyskał w zamian to, że istnienie w nim człowieka, jego przeżycia, wielkość i jakość jego uczuć osiągają najwyższy stopień powagi i wiarygodności. Kiedy inni przed nim i po nim poprzestawali na „malowaniu” krajobrazu, lokując swój punkt obserwacyjny w jednym, stałym miejscu, wodzili okiem po nieruchomym pejzażu (czyli po prostu obrysowywali jego kontury) – Przyboś wszedł i był w krajobrazie. Poruszał się w nim, wspinał w górę i schodził w dół, przekraczał linię horyzontu, aby zobaczyć nowe widnokręgi, wznosił się ponad ziemię i opuszczał w dół, aby jej dotknąć. Odkrył, że ludzkie oko nie jest obiektywem nieruchomego, spoczywającego na statywie aparatu fotograficznego, ale okiem kamery filmowej w ruchu. Gdy inni w dwudziestym jeszcze wieku, personifikowali przyrodę, stylizowali ją, wdzięczyli się do niej – Przyboś mówił o niej językiem rzeczowym nawet wtedy, gdy posługiwał się metaforą. Przywracał naturze jej prawa i byt niezależny5.

k. i przybosPo dzieciństwie spędzonym w Cieszynie Filipowicz przeniósł się do Krakowa, gdzie podjął studia z zakresu biologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był związany z organizacjami lewicowymi: Związkiem Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej i Międzynarodową Organizacją Pomocy Rewolucjonistom. Współredagował miesięcznik „Nasz Wyraz”. Wtedy też debiutował opublikowanym w „Zaraniu Śląskim” opowiadaniem „Zapalniczka” i wierszem drukowanym w „Gazecie Artystów”6. W tę niespokojną młodość kroczyła nagle wojna. Gdy wybuchła, Filipowicz miał już na sobie mundur wojskowy. Brał udział w kampanii wrześniowej, został wzięty do niewoli, z której udało mu się zbiec. Działał w konspiracji, współpracując ze środowiskiem lewicowym, przede wszystkim z założoną przez Ignacego Fika grupą „Polska Ludowa”. W czasie okupacji pracował jako urzędnik w kamieniołomach w Zagnańsku pod Kielcami, potem w jednym z krakowskich antykwariatów i biurze budowlanym. Równocześnie pisał wiersze, publikował je w konspiracyjnych wydawnictwach. Autorką ilustracji do Mijanych – debiutanckiego tomiku poezji Filipowicza wydanegow tamtym czasie była Maria Jarema – współzałożycielka Grupy Krakowskiej i Teatru Cricot, prywatnie zaś pierwsza żona pisarza (oraz bohaterka m. in. Fizjologii z t. Koncert f-moll i inne opowiadania – jednej z najbardziej przejmujących nowel utrzymanych w klimacie„proustowskim”. Maria Jarema zmarła po długiej chorobie 1 listopada 1958 w Krakowie).

Maria Jarema, pierwsza żona Kornela Filipowicza

Maria Jarema, pierwsza żona Kornela Filipowicza

jaremianka i kornel- kamieniolomy r.40

Maria Jarema i Kornel Filipowicz, Zagnańsk 1940

CCI20120318_00000

Maria Jarema z synem Aleksandrem Filipowiczem, Kraków ok. 1948

Filipowicz został aresztowany przez Gestapo w kwietniu 1944. Był więziony najpierw w Krakowie na Montelupich, potem w obozach koncentracyjnych w Gross-Rosen i Oranienburgu, zlokalizowanym około 30 km na północ od Berlina. Obóz Gross-Rosen był postrzegany jako jeden z najcięższych. Powstał w Rogoźnicy (obecne województwo dolnośląskie). Doświadczenia okupacyjne stały się powracającym tematem utworów pisarza. W jednym z opowiadań z lat siedemdziesiątych czytamy:

Wiem, że śnię, że to co widzę, dzieje się wewnątrz kuli oddzielonej dość szczelnie od świata zewnętrznego. Od czasu do czasu na powierzchni tej kuli słyszę jednak słabe dźwięki – stukanie, szmery, śpiew ptaków. To rzeczywistość
i współczesność ocierają się o powierzchnię kuli i odbijają się ode mnie. Dźwięki te upewniają mnie, że śnię, ale nie zwracam na nie uwagi, gdyż ze mną dzieją się rzeczy ważniejsze, które przejmują mnie do głębi, napełniają uczuciem niepewności i strachu. Od chwili bowiem słyszę komunikat nadawany przez głośnik:

– Filipowitz, zwei und achtzig sechs drei und neunzig – zum Appel!7

Wśród przyjaciół Filipowicza szczególne miejsce zajmował Jonasz Stern (ur. 4 sierpnia 1904 w Kałuszu, zm. 2 sierpnia 1988 w Zakopanem) – polski malarz, grafik i pedagog żydowskiego pochodzenia.

Jonasz Stern z Alkiem Filipowiczem na wyprawach na ryby

Jonasz Stern z Alkiem Filipowiczem na wyprawach na ryby

Obrazy Sterna nawiązywały w wielu wypadkach do historii jego cudownego ocalenia z masowej egzekucji pod Lwowem, która został opisana przez Filipowicza w opowiadaniu Krajobraz, który przeżył śmierć.

pl_fo_stern_milczenie_rodzajow_wroclaw__w480_4286053

Jeden z obrazów: “Milczenie rodzajów” Jonasza Sterna. Muzeum Narodowe we Wrocławiu. Zdjęcie: http://culture.pl/pl/tworca/jonasz-stern

Po wojnie, pomimo licznych nacisków, Filipowicz nigdy nie został członkiem partii. Współpracował z wieloma czasopismami, między innymi z „Odrodzeniem”, „Życiem Literackim”, „Tygodnikiem Powszechnym”, „Odrą”. Na początku lat siedemdziesiątych znalazł się w kręgu demokratycznej opozycji. Należał do sygnatariuszy „Memoriału 59” wyrażającego protest przeciwko projektowanym zmianom w konstytucji PRL. Był członkiem Towarzystwa Kursów Naukowych. Publikował w wydawnictwach ukazujących się poza zasięgiem cenzury, między innymi w „Zapisie”. Brał udział, jako obserwator, w procesach robotników. W roku 1981 był współzałożycielem, a potem zastępcą redaktora naczelnego, miesięcznika „Pismo”, którego ukazywanie się przerwał stan wojenny. Brał także udział w krakowskim miesięczniku mówionym „NaGłos”. Po zawieszeniu Związku Literatów Polskich przez dekret o stanie wojennym prowadził, razem z innymi pisarzami, „podziemną” działalność związkową. Stał się współzałożycielem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.
Oprócz dwóch cyklów powieściowych8, pięciu mikropowieści9, zbiorów poetyckich10 Filipowicz był twórcą scenariuszy filmowych i teatralnych, słuchowisk oraz przeszło stu osiemdziesięciu opowiadań drukowanych w czasopismach i indywidualnych tomach11. Należał do autorów poruszających się w kręgu zagadnień filozoficznych. Filipowicz nie stworzył spójnego systemu, nie pisał traktatów czy wykładów metodologicznych, z tego co mi wiadomo, sam też za filozofa się nie uznawał12.
Kornel Filipowicz był także laureatem licznych nagród, m. in. nagrodę im. S. Vincenza (1989), Złoty Krzyż Zasługi (1955), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1963).

P1030503

Książki Filipowicza

W 1964 r. ożenił się z Marią Próchnicką, historykiem sztuki. W tym samym roku został członkiem Polskiego PEN Clubu.

Pod namiotem, nad Wartą 1962

Maria Próchnicka i Kornel Filipowicz

Wraz z braćmi Różewiczami był między innymi autorem scenariusza do dramatu psychologicznego “Trzy kobiety” z 1956. Film przestawia dzieje byłych więźniarek hitlerowskiego obozu śmierci: Heleny, Marii i Celiny, które po wojnie próbują odnaleźć się w nowych okolicznościach. Każda z kobiet obiera inną drogę. W 1959 roku powstaje “Miejsce na ziemi” – dramat obyczajowy nagrodzony w San Sebastian. Bohaterem filmu jest siedemnastoletni Andrzej, który buntuje się przeciwko atmosferze swego domu rodzinnego. Kradnie motocykl, zostaje skazany przez sąd, kilkakrotnie ucieka z domu poprawczego. Zaś po śmierci matki wyjeżdża do wuja nad morze, gdzie po kolejnych perypetiach, zaczyna nabierać ogłady i odnajduje wewnętrzny spokój.

CCF20120318_00003

Kornel Filipowicz z Tadeuszem Różewiczem

W latach 60-tych powstaje przejmujący dramat obyczajowy “Głos z tamtego świata”. Został on oparty o prawdziwe wydarzenia, które miały miejsce w Krakowie. Działał tam pseudo-lekarz, niby leczył i niby kontaktował się z duchami bliskich zmarłych swoich pacjentów. Pod banderą “Miczura- Film” powstała także komedia “Piekło i Niebo”, przedstawiająca stereotypowe, ale i jakże zabawne wyobrażenia o zaświatach. Akcja zaczyna się w autobusie, którym podróżują między innymi referent Ignacy Zasada i jego 9-letni wnuk Piotruś, urzędnik Stefan, który jest dziwnym, porywczym człowiekiem, oraz piękna Klara. W pewnym momencie autobus ulega poważnemu wypadkowi. Podróżujące nim osoby budzą się w zaświatach. Tam radzić muszą sobie sami. Ostatnim filmem, który powstał w kooperacji Filipowicz- Różewiczowie był dramat psychologiczny “Szklana kula” -obraz młodych maturzystów, którzy na początku lat 70., czyli w okresie tzw. wczesnego Gierka, snują się po Krakowie w poszukiwaniu dorosłości i wolności.

g.jpgłosztamtegoswiata

Plakat do filmu “Głos z tamtego świata”


1 Mowa o wznowieniach i innych publikacjach poświęconych tej twórczości począwszy od roku 2000: K. Filipowicz, Opowiadania cieszyńskie, Cieszyn 2000; R. Kozik, Mówił, że ma „słuch muzyczny”. Kornel Filipowicz
i jego wiersze, „Gazeta Wyborcza” 26-27. 02. 2000; J. Pilch, Cały Kornel, „Polityka” 2000, nr 18; W. Lipowski,
To wszystko jest ciągle tam, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 13; Tenże, Twórca obrazów, „Dekada Literacka” 2000, nr4/5; K. Filipowicz, Modlitwa za odjeżdżających, Warszawa 2004; S. Rogala, Twórczość literacka Kornela Filipowicza, Kielce 2005; W. Lipowski, „Zrozumieć i nazwać wszystko” … Niezwykła codzienność w opowiadaniach Kornela Filipowicza, „Ruch Literacki” 2005, z. 4-5; K. Filipowicz, Cienie, Kraków 2007; M. Filipowicz, Wszyscy prześladowani, „Kraków” 2008, nr 2/3; J. Pieszczachowicz, Kornel Filipowicz w kręgu lewicy, „Zdanie” 2009,nr 3/4; Tenże, Ku wielkiej opowieści. O życiu i twórczości Kornela Filipowicza, Kraków 2010; Byliśmy u Kornela. Rzecz o Kornelu Filipowiczu, [wspomnienia zbiorowe], Kraków 2010;W. Lipowski, Refleksy na powierzchni klosza.O twórczości filmowej Kornela Filipowicza, „Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication” 2009-2010, vol. VII, nr 13-14; Tenże, Niezwykła codzienność. Sztuka widzeniai pisania Kornela Filipowicza, Katowice 2012.
2 Różewicz, Było, minęło…w kuchni i na salonach X Muzy, Warszawa 2012; Wspólnie realizowane scenariusze filmowe: Trzy kobiety (1956); Miejsce na ziemi (1960), Głos z tamtego świata (1962), Piekło i niebo (1966); Szklana kula (1972). Oprócz tego Filipowicz był współautorem kilku innych scenariuszy m in.: Egzekucja w ZOO (1976); Romans prowincjonalny (1977).
3 Zob. J. Gorzkowicz, Wisława Szymborska – między życiem, literaturą, sztuką a drugim człowiekiem, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 2012, nr 2 (111)
4 Cyt za: J. Pieszczachowicz, Ku wielkiej opowieści…, dz. cyt., s.20.
5 Filipowicz, Krajobraz Przybosia, cyt. za: Byliśmy u Kornela…, dz. cyt., s.54.
6. Pieszczachowicz, Ku wielkiej opowieści., w dz. cyt.
7 Filipowicz, Sen, który mnie jeszcze czasem, coraz rzadziej nawiedza, z t. Śmierć mojego antagonisty, Kraków 1972. s.26.
8 Nauka o ziemi ojczystej: t.1 – Księżyc nad Nidą (1955), t. 2 – Błękitny zeszyt (1955) oraz Niepokój młodego serca t.1 – Ulica gołębia (1955), t. 2 – Jutro znów wojna (1966).
9 Romans prowincjonalny(1960); Pamiętnik antybohatera (1961); Jeniec i dziewczyna (1964); Ogród pana Nietschke (1965); Mężczyzna jak dziecko (1967).
10 Mijani (1944), Powiedz to słowo (1992).
11 Krajobraz niewzruszony (1956); Profile moich przyjaciół (1958); Po burzy (1959); Ciemność i światło (1959); Biały ptak (1960); Mój przyjaciel i ryby (1963); Dziewczyna z lalką, czyli o potrzebie smutku i samotności (1968); Opowiadania wybrane (1968); Co jest w człowieku (1971); Śmierć mojego antagonisty (1972), Gdy przychodzi silniejszy (1974); Światło i dźwięk, czyli o niedoskonałości świata (1975), Kot w mokrej trawie (1977), Między snem a snem (1980), Koncert f-moll i inne opowiadania (1982); Rozmowy na schodach (1989);Rozstanie i spotkanie. Opowiadania ostatnie (1995).
12 Na podstawie rozmów, które przeprowadziłam w 2012 r. : w lutym w Krakowie z wieloletnim współpracownikiem Kornela Filipowicza oraz autorem książki Ku wielkiej opowieści… – Janem Pieszczachowiczem oraz synem pisarza – Marcinem Filipowiczem w sierpniu 2012 roku w Łodzi.
13 Zob. T. Walas, Drobiny świata, Życie Literackie” 1980, nr 25; S. Balbus, Sztuka małej prozy, „Pismo” 1981, z.4. Por. Kornel Filipowicz. Szkice do portretu, materiały z konferencji  Życie i twórczość Kornela Filipowicza w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie w dniach 27-29 X 1998, red. naukowa: S. Burkot, J. S. Ossowski, J. Rozmus, Kraków 2000, W. Lipowski, Niezwykła codzienność…, dz. cyt., s.166.

Prezntację (stworzoną na potrzeby prowadzenia zajęć akademickich) pt.
Wisława Szymborska i Kornel FIlipowicz. Między życiem, literaturą, sztuką a drugim człowiekiem
– można zobaczyć poniżej

Wisława Szymborska i Kornel Filipowicz

2 thoughts on “Kim był Kornel Filipowicz?

  1. Pingback: Pianino

Leave a Reply

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.